Drs. Ivan Kantoci

 

KROATISCHE ORGANISATIES IN NEDERLAND: DOELSTELLLINGEN EN BETEKENIS

 

Lezing gehouden op het Symposium Ď50 jaar Kroaten in Nederlandí

Rotterdam, Laurenskerk, 12-11-2011

 

 

 

Over het bestaan van Kroatische organisaties in Nederland vůůr 1990 is niets bekend, behalve dan de Kroatische katholieke missie. Deze werd op 13-03-1971 opgerichtdoor de toenmalige Bisschoppenconferentie van de Socialistische Federatieve RepubliekJoegoslaviŽ. Pater Josip Boěić, priester van de Bosnische franciscaanse provincie, werd de eerste missionaris voor de katholieke Kroaten in Nederland

 

De komst van Kroaten naar Nederland

 

Het is bekend dat er vanaf 1920 Kroaten in de mijnen van Limburg werken en dat zij in Geleen, Amstenrade, Brunssum, Hoensbroek, Heerlen en Kerkrade woonden. In het jaar 1929 wonen er 1184 mensen uit het Koninkrijk JoegoslaviŽ. Later groeit hun aantalnaar 2500.. Onder hen het meeste Slovenen, daarna Kroaten en een kleiner aantal Serven. In de onderlinge verhoudingen, in het bijzonder tussen Kroaten en Serven, kwam het regelmatig tot spanningen, en zoals de bronnen vermelden, ďtot Balkanse toestandenĒ. Het is bijna ondenkbaar dat er in die situatie vol onrust en conflicten geen georganiseerde verbanden bestonden. De geschreven bronnen vermelden zelfs wat voor het gedrag van deze werknemers kenmerkend was waarbij hun organisatorische vaardigheden tot uiting komen. Zo wordt gezegd dat je met Ďťťn ServiŽr een Servisch leger hebt, met twee Kroaten drie politieke partijen en met drie Slovenen een kwartet.Ē[1]

Ten gevolge van de wereldwijde economische crisis, die ook de Nederlandse mijnbouwindustrie trof, worden in 1931werknemers ontslagen. In 1936 zijn er slechts 301 werknemers uit het Koninkrijk van JoegoslaviŽ in Nederland. Behalve in de provincie Limburg, zijn er in die tijd ook Kroaten in andere delen van Nederland te vinden. Mladen Horvat, een Kroatische schrijver, dichter en romanschrijver uit Zagreb, vinden we in 1924 in Scheveningen, waar hij zijn poŽzie schrijft en publiceert. In 1925 leven in Ubbergen, een dorp aan de rand van Nijmegen, acht meisjes uit de KroatiŽ. Het waren kandidaten van de vrouwelijke religieuze orde van St Augustinus (OSA). In mei 1934 verblijft Ante Pavelić enige tijd in Den Haag, waar hij een persbureau wil openen. Onder het mom van een persbureau wilde hij een ​​nieuwe tak van zijn organisatie in Nederland oprichten.[2]

Na de Tweede Wereldoorlog. komt in Europa de industrie tot ontwikkeling. De moderne industrie is niet in staatde productiecapaciteiten voldoende te benutten vanwege een tekort aan werknemers. De landen in West-Europa beginnen daarom met een doelgerichte werving van werknemers. In veel landen aan de Middellandse Zee, zo ook in het nieuwe JoegoslaviŽ, zijn er onvoldoende middelen om een ​​breed productiesysteem op te bouwen en is er een overschot aan arbeidskrachten. De internationale migratie van arbeiders wordt al snel een massaal verschijnsel. In 1950 komen een paar honderd arbeiders uit JoegoslaviŽ werken in de mijnen van Limburg. In het najaar van 1960 begint een belangrijke emigratie uit JoegoslaviŽ en immigratie naar Nederland. In 1959 werken er in Nederland 239 ďZuid-SlavenĒ.[3] Voor het grootste deel waren dat opgeleide werknemers uit de havensteden van KroatiŽ en SloveniŽ die door arbeidsbureaus in JoegoslaviŽ ďuitgeleendĒ werden aan Nederlandse scheepsbouwbedrijven, die deze direct inzetbare krachten konden aantrekken en ontslaan al naar gelang er werk voor ze was.[4] Met hen hebben ook vele anderen ďhet nieuweĒ JoegoslaviŽ verlaten door over de grens te vluchtennaar West-Europa, Amerika, Canada en AustraliŽ, omdat zij het niet eens waren met het politieke systeem. Daarnaast, in de late jaren vijftig en begin jaren zestig, had JoegoslaviŽ te lijden van een economische en politieke crisis. JoegoslaviŽ was ďtoen al een land met een zware schuldenlast van miljarden dollars. De leningen werden genomen voor megaprojecten en toen ze terugbetaald moesten worden lukte dat niet, omdat de staat geen vreemde valuta had en niemand dinars wilde hebben omdat ze niet omwisselbaar waren.Ē [5] In 1962 waarschuwt Tito zijn collegaís in de Communistische Partij voor het verlies van de goede naam in het buitenland vanwege de financiŽle verplichtingen. In Nederland en de Verenigde Staten werden de financiŽle arrangementen geannuleerd. Het IMF heeft een lening van 35 miljoen dollar geannuleerd als gevolg van het verzuim.[6] Voor de terugbetaling van de leningen aan buitenlandse banken had JoegoslaviŽ vreemde valuta nodig. Dinars waren niet converteerbaar, dus niemand wilde ze. Deze omstandigheden hebben Tito en zijn medewerkers tot het besluit gebracht de arbeiders van JoegoslaviŽ in het buitenland ďte verhurenĒ en ďte detacherenĒ, om de benodigde deviezen te verdienen. In die tijd gingen uit het Middellandse Zeegebied en verder grote groepen werknemers werken in de landen van West-Europa. Door de werknemers in het buitenland te verhuren en te detacheren dacht Titoís systeem de buitenlandse valuta te krijgen voor de terugbetaling van buitenlandse schulden en voor de financiŽle stabiliteit van zijn regering. In 1966 verschijnen in BelgiŽ de eerste twintig gedetacheerde Kroatische werknemers. Het Duitse chemische bedrijf BASF in Zandvliet bij Antwerpen huurt werknemers van Industromontaěa uit Zagreb voor het onderhoud van haar chemische fabrieken. Algemeen directeur- van Industromontaěa, Ivan Arapović, stuurt Branimir Heruc en Marijan Kolesar als managers om de taken van Industromontaěe in BASF uit te voeren. Met de Socialistische Federatieve Republiek JoegoslaviŽ sluit Nederland in juni 1970 een akkoord over de werving van werknemers en vervolgens komen werknemers naar Nederland.In 1970 en 1971 worden meer dan 25.000 werkvergunningen uitgegeven. Zo kwamen duizenden ďJoegoslavenĒ aan het werk in de staalindustrie.[7] Het grootste aantal onder hen waren opgeleide werknemers uit de metaal sector van de Republiek KroatiŽ, afkomstig uitindustrie- en havensteden. Eerst kwamen alleenstaanden naar Nederland. Ze werden gehuisvest in werkkampen, schepen, of pensions. Daarna kwamen ook hun families. De meeste Kroaten kwamen in de steden Rotterdam, Amsterdam, Utrecht en Den Haag. Dat is tot op de dag van vandaag nog zo.[8] Kroaten komen behalve op grond van de gesloten Akkoorden tussen Nederland en JoegoslaviŽ, ook individueel naar Nederland, door huwelijk of als kunstenaars, wetenschappers, artsen, architecten of deskundigen in andere beroepen.

Na het uitbreken van het conflict en het begin van de oorlog in KroatiŽ in 1991 en in 1992 in BosniŽ en Herzegovina, komt een groot aantal Kroatische vluchtelingen naar Nederland, wat minder uit KroatiŽ en een groot aantal uit BosniŽ en Herzegovina.

 

 

Het aantal Kroaten in Nederland

 

Tot de erkenning van de Kroatische staat door het Koninkrijk der Nederland 15 Januari 1992 werden Kroaten in Nederland geregistreerd als burgers die geboren zijn in SFR JoegoslaviŽ, dat wil zeggen als Joegoslaven. Dit is de reden waarom er in de Nederlandse statistieken vůůr 1992 niets bekend is en er geen gegevens aanwezig zijn over het aantal Kroaten in Nederland. [9]

Maarten Alders en Han Nicolaas[10] hebben een statistische methode ontwikkeld en het aantal allochtone Kroaten in Nederland sinds 1992 tot 2002 vastgesteld. In 1992 woonden er op basis van hun statistische gegevens 4.700 Kroaten in Nederland, 3.010 van de eerste generatie en 1.600 van de tweede generatie. Van jaar tot jaar lieten ze een numerieke groei zien van de eerste en de tweede generatie Kroaten in Nederland. In 2002 woonden er volgens deze berekening 7.300 Kroaten in Nederland, waarvan 4.700 van de eerste generatie en 2.700 van tweede generatie.

Naast het aantal Kroaten dat in Nederland woont, hebben Alders en Nicolaas ook het aantal Kroaten, dat tussen 1991 en 2001 naar Nederland verhuisd is vastgesteld.[11] Volgens hun berekening bedraagt het aantal in 1991: 102; in 1992: 228; in 1993: 593, in 1994: 365, in 1995: 285, in 1996: 240, in 1997: 168, in 1998: 185; in 1999: 188; in 2000: 290 en in 2001: 169.

Anderen, zoals Boudewijn Sittrop in 1996[12] schatten het aantal Kroaten in Nederland op 8.000. Daarbij worden niet gerekend de Kroaten uit BosniŽ en Herzegovina, die na 1992 als vluchtelingen naar Nederland zijn gekomen. Van de 10.115 vluchtelingen uit BosniŽ en Herzegovina die het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) in 1995 registreert, ontbreken gegevens over het aantal Kroaten uit BosniŽ en Herzegovina. Ze zijn allemaal geregistreerd als BosniŽrs.[13] Dat is hetzelfde probleem als de Nederlandse statistiek had met de registratie van Kroaten uit SFR JoegoslaviŽ, toen de burgers van de SFRJ als Joegoslaven geregistreerd werden.

Lada Mulalić, Carel Harmsen en Ko Oudhof hebben een onderzoek gedaan en op basis van hun statistische methode[14] vastgesteld dat er op 1 Januari 2004 in Nederland 9.800 Kroaten woonden, waarvan 6.400 van de eerste generatie en 3.400 van tweede generatie. Kroaten uit BosniŽ en Herzegovina werden daarbij niet meegerekend. Zij schatten het aantal burgers uit BosniŽ en Herzegovina in Nederland op 1 Januari 2004 op31.900, waarvan 25.200 van de eerste generatie en 6.700 van de tweede generatie.

De statistische gegevens op basis van deze methode laten aanzienlijke verschillen zien in de schattingen van het aantal Kroaten in Nederland over twee jaar (2002 -2004). Hieruit blijkt de relativiteit van deze gegevens en bevestigt dat we niet precies weten wat het werkelijke aantal Kroaten in Nederland is. Het Ministerie van Buitenlandse Zaken en Europese Integratie van de Republiek KroatiŽ schat in dat er in Nederland ongeveer 10.000 Kroaten wonen, waarbij waarschijnlijk ook het aantal Kroaten uit BosniŽ en Herzegovina niet wordt meegerekend.[15]

 

 

Het organiseren van de Kroaten in Nederland

 

De Kroaten zijn sinds 1920, toen hun georganiseerde komst naar Zuid-Nederland begon, een relatief kleine groep en het is niet bekend of ze toen aparte verenigingen opgericht hebben. Na hun massalere komst vanaf 1970 begon ook de oprichting van verenigingen, het organiseren en het stimuleren van activiteiten van werknemers uit SFR JoegoslaviŽ, waaronder Kroaten, door de staats- en ideologische instellingen van de SFRJ en de aanhangers van dit systeem. Verenigingen die opgericht werden waren aangesloten bij de ďBond van Joegoslavische verenigingen in NederlandĒ en bevonden zich onder het toeziend oog van de Ambassade van JoegoslaviŽ in Den Haag. De meeste Kroaten stelden zich vrij terughoudend tegenover deze regimegetrouwe verenigingen op en werden meer er meer betrokken bij de activiteiten van de Kroatische katholieke missie in Rotterdam.

Op Kroaten die actief betrokken waren bij de activiteiten van de missie, werd door partijorganen in de bedrijven waar zij werkzaam waren, druk uitgeoefend. Omdat zij zongen in het kerkkoor en lid van het koor waren, zijn sommige werknemers, zoals Ante Oruč, aangeklaagd bij de partijleiding van hun (Joegoslavische) bedrijven. In zijn geval was dat de partijleiding van Jugomontaěa.[16]

De ambassade van de SFRJ heeft met een nauwlettend oog gelet op zaken die niet strookten met de ideologische denkpatronen en heeft deze proberen te beÔnvloeden. Interessant is de ervaring van Pavao Bertović die jarenlang de leider en dirigent van het kerkkoor van de Kroatische katholieke missie in Rotterdam was. Enige tijd werkte Pavao Bertović voor het radioprogramma dat gemaakt werd in de studio in Hilversum en bedoeld was voor werknemers uit JoegoslaviŽ in Nederland. Hij selecteerde liedjes van grammofoonplaten en zond ze de ether in. De ambassade in Den Haag volgde regelmatig de uitzending van het programma en eiste dat tijdens de uitzending uit elke Republiek van SFRJ een nummer uitgezonden werd. Toen Pavao Bertović een keer niet oplette, en zijn eigen muzikale smaak volgend twee nummers uit KroatiŽ draaide ten nadele van ťťn van de andere Republieken, kwam er direct een telefoontje van de ambassade in Den Haag met de vraag hoe zoiets kon gebeuren. Pavao Bertović herinnert zich dat ook het wekelijkse nieuws uit JoegoslaviŽ in Belgrado samengesteld werd en hier werd uitgezonden met op het einde de uitslagen van voetbalwedstrijden in ServiŽ en de weersvoorspelling voor Belgrado enomgeving.[17]

Filip Lindo stelde in 1988 vast dat ďonder de Joegoslaven etnische verschillen bestaan, maar dat ze hebben niet geleid tot de vorming van nieuwe organisaties noch op lokaal noch op landelijk niveauĒ[18] Onder de bestuurders in de Bond van Joegoslavische verenigingen in Nederland waren ook Kroaten, maar de ServiŽrs hadden de leidende functies. De meeste Kroaten hebben zich niet aangesloten bij de Joegoslavische clubs en verenigingen maar kwamen in de Kroatische katholieke missie bij elkaar. Degenen die in deze verenigingen actief waren, hebben deze na het uitbreken van de oorlog in SloveniŽ en KroatiŽ verlaten. Sommigen hebben deze stap niet gezet vanwege familiebanden (gemengde huwelijken) of omdat ze de vriendenkring belangrijker vonden.

 

Kroaten in Nederland zijn begonnen met eigen organisaties en activiteiten net voor het uiteenvallen van JoegoslaviŽ, en vooral na het uitbreken van de oorlog in KroatiŽ en de onafhankelijkheid van de Republiek KroatiŽ.

Voor de Kroaten, maar ook voor de werknemers en familieleden van andere nationaliteiten uit de andere Republieken van het voormalige JoegoslaviŽ in Nederland, was het een tijd van wakker worden, van confrontatie met de realiteit van de oorlog en van keuzes maken. De tijd en de omstandigheden dwongen tot een standpuntbepaling en de keuze van activiteiten. Gelukkig is het in Nederland nooit tot conflicten tussen migranten uit het voormalige JoegoslaviŽ gekomen. Voor iedereen werd het duidelijk dat de Joegoslavische federatie geen toekomst meer had, niet voor de volkeren van het voormalig JoegoslaviŽ en evenminvoor haar emigranten in Nederland.

De Nederlandse samenleving die door de oorlog in JoegoslaviŽ verrast was en eerder gedesinformeerd dan geÔnformeerd was, nam een observerende houding aanen hield afstand van mensen en gebeurtenissen die naar hun waarneming onbegrijpelijk en twijfelachtig waren.

Neem bijvoorbeeld het boek ďEen gouden armband, Een geschiedenis van mediterrane immigranten in Nederland (1945-1994)Ē dat geschreven werd door de gerenommeerde jonge journalist Will Tinnemans. Het is een boek van hoge kwaliteit. Tinnemans schreef het boek op verzoek van de Stichting Nederlands CentrumBuitenlanders. Zijn onderzoek rondde hij af in december 1993. Het boek werd uitgegeven in 1994 ter gelegenheid van het 20-jarig bestaan van het Nederlands Centrum Buitenlanders.[19] Het is opvallend dat er in dit boek Łberhaupt geen melding wordt gemaakt van de omstandigheden waarin zich migranten uit KroatiŽ en JoegoslaviŽ bevinden, niets over hun zorgen, hun problemen en hun activiteiten.Over de periode1980 tot 1994 is bijna alle aandacht uitsluitend gewijd aan het beleid van de overheid ten aanzien van islamitische immigranten en hun organisaties. Voor Kroaten in Nederland is dit een typisch voorbeeld van een onaanvaardbare houding van de politiek en de media tegenover de toenmalige situatie in KroatiŽ die tot op zekere hoogte nog steeds voortduurt tot op de dag van vandaag .[20]

††††

†††† Maar de Kroaten waren ook toen niet alleen passieve waarnemers van de gebeurtenissen in het vaderland en hebben in Nederland niet met de armen over elkaar zitten afwachten. Juist in die jaren komen bij Kroaten en hun gemeenschappen belangrijke initiatieven op gang die nog steeds van betekenis zijn.

 

†††

†††† Oprichting en doelstellingen van Kroatische verenigingen in Nederland

 

†††† Na de ineenstorting van het communisme en vooral na de opstand van het extremistische deel van de ServiŽrs in KroatiŽ dat in 1991 ten strijde trok tegen KroatiŽ, beginnen Kroaten in toenemende mate met de oprichting van Kroatische verenigingen en stichtingen. De meeste Kroatische verenigingen en stichtingen werden opgericht als lokale verenigingen met uiteenlopende doelstellingen.

†††† Sinds 1990 tot 2003 werden er op basis van de beschikbare gegevens, 25 Kroatische verenigingen en stichtingen opgericht:

††††

1990 Ė 1; 1991 Ė 9; 1992 Ė 4; 1993 -2; 1994 Ė 2; 1995 Ė 3; 1996 Ė 1; 1998 Ė 1; 2001 -1

2002 Ė 1.

 

In 1990 werd de eerste Kroatische vereniging in Nederland opgericht.

 

23-05 te Rotterdam, oprichting van de Kroatische Culturele Vereniging Ė Rotterdam. De vereniging werd opgericht met het doel de belangen van de Kroatische gemeenschap in Nederland, met name in Rotterdam en omgeving, te behartigen en te stimuleren, in het bijzonder op het gebied van cultuur.

 

In 1991 werden 9 organisaties opgericht, 7 verenigingen en 2 stichtingen.

 

13-03 te Rotterdam, oprichting van de Vereniging Hrvatska Demokratska Zajednica ogranak Nizozemska - Rotterdam, Kroatische Democratische Unie - afdeling Nederland; De vereniging werd opgericht met het doel de belangen van Kroaten op het gebeid van de politiek in Nederland te behartigen en te werken aan hun politieke bewustwording.

 

23-05 te Rotterdam, oprichting van de Sportvereniging Croatia. De vereniging werd opgericht met het doel het bevorderen en uitoefenen van sport.

 

03-09 te Leiden, oprichting van de Stichting Nederland - KroatiŽ. De stichting werd opgericht met het doel het bevorderen van samenwerking en het ontwikkelen van goede betrekkingen tussen Nederland en KroatiŽ en hun burgers op het gebied van cultuur, educatie, wetenschap en economie, en het openen van EU en KroatiŽ voor wederzijdse samenwerking en de bevordering van gemeenschappelijke waarden.††

 

06-10 te Alkmaar, oprichting van de Kroatische Culturele Vereniging Alkmaar. De vereniging werd opgericht met het doel de belangen van de Kroatische gemeenschap in Nederland, met name in Alkmaar en omgeving te behartigen en te stimuleren, in het bijzonder op het gebied van cultuur.

 

25-10 te Den Haag, oprichting van de Stichting Vrienden van KroatiŽ. De stichting werd opgericht met het doel het bevorderen van club- en sociaal leven (buurt- en clubhuiswerk en samenlevingsopbouwwerk) van vrienden van KroatiŽ.

 

29-10 te Amsterdam, oprichting van de Kroatische Culturele Vereniging -Amsterdam. De vereniging werd opgericht met het doel de belangen van de Kroatische gemeenschap in Nederland, met name in Amsterdam en omgeving te behartigen en te stimuleren, in het bijzonder op het gebied van cultuur.

 

07-11 te Geleen, oprichting van de Kroatische Culturele Vereniging Ė Geleen, De vereniging werd opgericht met het doel de belangen van de Kroatische gemeenschap in Nederland, met name in Geleen enomgeving te behartigen en te stimuleren, in het bijzonder op het gebied van cultuur.

 

08-11 te Alphen aan den Rijn, oprichting van de Kroatische Vereniging Vukovar - Alphen aan den Rijn. De vereniging werd opgericht met het doel de belangen van de Kroatische gemeenschap in Nederland, met name in Alphen aan den Rijn en omgeving te behartigen en te stimuleren, in het bijzonder op het gebied van cultuur.

 

01-12 te Rosmalen, oprichting van de Kroatische Culturele Vereniging -Rosmalen. De vereniging werd opgericht met het doel de belangen van de Kroatische gemeenschap in Nederland, met name in Rosmalen en omgeving te behartigen en te stimuleren, in het bijzonder op het gebied van cultuur.

 

In 1992 werden er 4 organisaties opgericht, 1 vereniging en 3 stichtingen

 

16-01 te Amsterdam, oprichting van de Vereniging Hrvatska Demokratska Zajednica Ė ogranak Amsterdam, Kroatische Democratische Unie Ė Afdeling Amsterdam. De vereniging werd opgericht met het doel de belangen van Kroaten in Amsterdam en omgeving op het gebeid van de politiek te behartigen en te werken aan hun politieke bewustwording.

 

14-10 te Rotterdam, oprichting van de Stichting Opbouw Benelux - KroatiŽ (SOBEK), De stichting werd opgericht met het doel activiteiten op het gebied van toerisme - ecologie, handel, economie, transport en energie tussen Benelux landen en KroatiŽ te ondernemen en te bevorderen.

 

23-11 te Spijkenisse, oprichting van de Stichting Kroatische scholen in Nederland voor aanvullend onderwijs in de Kroatische taal. De stichting werd opgericht met het doel het promoten en het mogelijk maken van openbaar onderwijs voor leerplichtige kinderen van ouders uit KroatiŽ in de leeftijd van 6 tot 18 jaar en voor aanvullend onderwijs in de Kroatische taal, en het oprichten van scholen met aanvullend onderwijs voor Kroatische taal, als deze ontbreken.

 

25-11 te Amsterdam, oprichting van de Stichting Kardinal Stepinac KroatiŽ - Huis. De stichting werd opgericht met het doel het oprichten en onderhouden van het KroatiŽ Ė huis ten behoeve van culturele uitwisseling, het organiseren van ontmoetingen tussen Kroaten en Nederlanders met als doel elkaars culturele en nationale tradities beter te leren kennen en ter bevordering van de cultuur en het toerisme tussen Amsterdam en KroatiŽ.

 

In 1993 zijn 2 organisaties opgericht, 1 stichting en 1 vereniging

 

01-07 te Vlaardingen, oprichting van de stichting Samen sterk voor KroatiŽ. De Stichting werd opgericht met het doel humanitaire hulpverlening aan KroatiŽ te verlenen

 

19-07 te Rotterdam, oprichting van de Kroatische Vereniging Rotterdam, De vereniging werd opgericht met het doel de belangen van de Kroatische gemeenschap in Nederland, met name in Rotterdam en omgeving te behartigen en te stimuleren, in het bijzonder op het gebied van cultuur.

 

In 1994 zijn 2 organisaties opgerichte, 1 vereniging en 1 stichting

 

27-02 te Veenendaal, oprichting van de Kroatische Culturele Vereniging Ė Veenendaal e.o., De vereniging werd opgericht met het doel de belangen van de Kroatische gemeenschap in Nederland, met name in Veenendaal en omgeving te behartigen en te stimuleren, in het bijzonder op het gebied van cultuur en kunst.

 

11-12 te Rotterdam, oprichting van de Stichting Kroatische Radio/Zaklada Hrvatski Radio, Rotterdam. De stichting werd opgericht met het doel het uitzenden van radioprogrammaís in de Kroatische taal.

 

In 1995 werden er 3 organisaties opgericht, 2 verenigingen en 1 stichting

 

04-01 te Rotterdam, oprichting van de vereniging Kroatisch Wereld Congres Afd. Nederland Ė Rotterdam, De vereniging werd opgericht met als doel de verbondenheid tussen Kroaten over de hele wereld te verstevigen en de solidariteit tussen Kroatische gemeenschappen over de hele wereld te bevorderen, het opkomen voor de rechten, de positie en de belangen van Kroaten en hun organisaties daar waar deze geschonden worden, het stimuleren van het sociale, godsdienstige en culturele leven van Kroatische gemeenschappen wereldwijd.

 

15-05 te Rotterdam, oprichting van de Kroatische Vereniging Rijnmond Ė Rotterdam. De vereniging werd opgericht met als doel te werken aan integratie en emancipatie van Kroaten in de Nederlandse samenleving.

 

07-07 te Rotterdam, oprichting van de Stichting Kroatische Vrouw. De stichting werd opgericht met als doel het opkomen en promoten van belangen van Kroatische vrouwen.

 

In 1996 werd 1 stichting opgericht

 

23-04 te Rotterdam, oprichting van de Stichting Glagol. Het doel van de stichting is het bevorderen van wederzijdse betrekkingen tussen Nederland en KroatiŽ op het gebied van taal en literatuur.

In 1998 werd 1 vereniging opgericht

 

20-03 te Enkhuizenu, oprichting van de vereniging Hrvatska Demokratska Zajednica Sjeverna Nizozemska, Kroatiche Democratische Unie Noord Nederland. De vereniging werd opgericht met als doel de belangen van Kroaten op het gebeid van de politiek in Noord Nederland te behartigen en te werken aan hun politieke bewustwording.

 

In 2001 werd 1 vereniging opgericht

 

05-02 te Arnhem, oprichting van de Kroatische Vereniging ĎKralj Tomislaví Gelderland. De vereniging werd opgericht met als doel de belangen van de Kroatische gemeenschap in Nederland, met name in Arnhem en omgeving te behartigen en te stimuleren, in het bijzonder op het gebied van cultuur.

 

In 2002 is 1 vereniging opgericht

 

13-11 te Amsterdam, oprichting van de Nieuwe Kroatische Culturele Vereniging Ė Amsterdam. De vereniging werd opgericht met als doel de contacten tussen Kroaten in Nederland te versterken en te bevorderen.

 

†††† In het bovenstaande overzicht ontbreken 2 verenigingen van politieke partijen uit KroatiŽ namelijk de afdelingen van de Kroatische sociaal-liberale partij en van de Kroatische christen-democratische unie. Het is bekend dat deze twee verenigingen sinds 1991/1992 hebben bestaan, leden hadden en actief waren. Zijstonden formeel niet geregistreerd en hun statutaire akten en doelen zijn onbekend, maar waren waarschijnlijk gericht op het behartigen van de belangen van Kroaten op het gebeid van de politiek en te werken aan hun politieke bewustwording. Er zijn aanwijzingen dat er ook enkele andere partijen, zoals b.v. de Socialistische arbeiderspartij van KroatiŽ, leden hadden in Nederland.

 

††††

†††† Verenigingen uit BosniŽ en Herzegovina in Nederland

 

†††† Tot de Kroaten in Nederland behoorde voor het uitbreken van de oorlog in KroatiŽ en in BosniŽ en Herzegovina ook eenaantal Kroaten uit BosniŽ en Herzegovina. Na het uitbreken van de oorlog in BosniŽ en Herzegovina is hun aantal toegenomen door de komst van een groot aantal vluchtelingen in 1992. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) registreert in 1995 10.115 vluchtelingen uit BosniŽ en Herzegovinain Nederland. In het jaar 2004registreert het CBS 31.900 burgers uit BosniŽ en Herzegovina in Nederland. Omdat ze geregistreerd staan als BosniŽrs is het aantal Kroaten onder hen onbekend. Het grootste aantal van hen neemt deel aan de activiteiten in de Kroatische katholieke missie, c.q. parochie in Rotterdam. Maar ze hebben ook hun organisaties opgericht en activiteiten georganiseerd gericht op het verlenen van humanitaire hulp, of ten behoeve vanvluchtelingen uit BosniŽ en Herzegovina in Nederland of op de inzameling en het transport van hulpgoederen naar BosniŽ en Herzegovina.††

††††

15-03-1993 werd te Rotterdam de stichting Humanus opgericht met als doel het inzamelen en verlenen van humanitaire hulp aan de Kroaten van BosniŽ Herzegovina overal waar zij zich bevinden.

 

In de lente van 1994 werd te Ossendrecht de stichting Hrvatsko obiteljsko kolo Alfa, De Kroatische familiekring Alfa, opgericht met als doel het inzamelen en het verlenen van humanitaire hulp aan de Kroaten in BosniŽ en Herzegovina en het organiseren van bijeenkomsten en culturele activiteiten voor de Kroaten uit BosniŽ en Herzegovina in Nederland.

 

17-05-2002 is te Emmen de Stichting Schoolbank opgericht. De stichting werd opgericht met als doel financiŽle hulp te bieden aan jongeren uit BosniŽ en Herzegovina en uit KroatiŽ om hun opleiding in Nederland, BosniŽ en Herzegovina of KroatiŽ mogelijk te maken.

 

 

Kroaten in Nederland hebben volgens de beschikbare gegevens tot 2002, 28 organisaties, verenigingen en stichtingen opgericht. Het betreft 25 organisaties van Kroaten uit KroatiŽ en 3 organisaties van Kroaten uit BosniŽ en Herzegovina.

 

††††

†††† Doelen van Kroatische organisaties in Nederland

 

††† Volgens de doelstellingen kunnen we de Kroatische organisaties verdelen in vijf groepen:††††

 

1e groep: cultuur en samenleving: 15 verenigingen

 

†††† 9 verenigingen hebben als doel: belangenbehartiging van de Kroatische gemeenschap in eigen omgeving, bijzonder op het gebied van cultuur, kunst en sociale activiteiten.

†††† 1 stichting heeft als doel: bevorderen van club- en sociaal leven.

†††† 1 vereniging heeft als doel: versterken en bevorderen van contacten tussen Kroaten.††

†††††††† †††††† 1 vereniging heeft als doel: het bevorderen en uitoefenen van sport.†††††††††††††††††††††

1 vereniging heeft als doel: integratie en emancipatie van Kroaten in de Nederlandse samenleving.

1 stichting heeft als doel: belangenbehartiging van Kroatische vrouwen.

†††††††† 1 stichting heeft als doel: uitzenden van radioprogrammaís in de Kroatische taal.

 

2e groep: politiek:3 verenigingen (+ 2 niet geregistreerde)

 

†††† 3 verenigingen hebben als doel: politieke bewustwording, belangenbehartiging van de Kroaten met name op het gebied van de politiek.

 

3e groep: Kroatisch - Nederlandse betrekkingen†† ††††

†††††††

†††† 4 stichtingen hebben als doel: samenwerking en ontwikkeling van goede betrekkingen tussen KroatiŽ en Nederland op het gebied van cultuur, onderwijs, wetenschap, taal en literatuur, economie, toerisme en ecologie, handel, transport en energie. †††

 

4e groep: onderwijs in de Kroatische taal en cultuur: 2 stichtingen

†††††††††††††††

†††††††††††††††

†††† 1 stichting heeft als doel: openbaar onderwijs mogelijk maken voor leerplichtige kinderen (van 6 tot 18 jaar) van ouders uit KroatiŽ; het geven van aanvullend onderwijsin de Kroatische taal en het oprichten van scholen met aanvullend onderwijs voor Kroatische taal.

†††† 1 stichting heeft als doel: financiŽle hulp bieden en de opleiding mogelijk maken voor jongeren uit BosniŽ Herzegovina en uit KroatiŽ in Nederland, in BosniŽ en Herzegovina en in KroatiŽ.

 

5e groep: humanitair werk: 3 stichtingen

 

†††† 3 stichtingen hebben als doel: het verlenen van humanitaire hulp.

 

 

†††† Betekenis van deze organisaties

††††

†††† Met de oprichting van deze organisaties, laten Kroaten in Nederland zien dat zij deze organisaties, naast de al bestaande Kroatische katholieke missie,nodig hebben om zich zelf en hun eigen identiteit goed te kunnen manifesteren. Hun organisaties ontstonden in een tijd toen de gelegenheid zich voordeed en zij grepen deze aanvoor hun actieve aanwezigheid en directe deelname aan de Nederlandse samenleving. In hun organisaties schiepen zij ruimte voor samenwerking en gezamenlijke activiteiten met andere instellingen in de Nederlandse samenleving, maar ook in hunvaderland. Vanwege de politieke situatie was hun identiteit in Nederland meer dan 50 jaar niet erkend en onbekend. Nu treden de Kroaten met hun zelforganisaties op het publieke podium en laten in het openbaar zien dat ze Kroaten zijn en dat hun organisaties Kroatische organisaties zijn. Hun doelen komen voort uit hun identiteit en zijn gericht op het algemeen welzijn in de samenlevingen van Nederland, KroatiŽ en BosniŽ Herzegovina. De totstandkoming van een parlementaire democratie in KroatiŽ en BosniŽ Herzegovina en de agressie tegen KroatiŽ en BosniŽ en Herzegovina, stelt hen voor geheel nieuwe uitdagingen en grote opgaven.††† ††††

 

†††† Ondanks de erkenning van de Republiek KroatiŽ in 1992 door de internationale gemeenschap, ervaren Kroaten in Nederland problemen bij de erkenning van hun nationale identiteit. Als ze gemeentelijke en stedelijke subsidies vragen, stuiten Kroaten op veel onbegripbij de lokale gemeentelijke en stedelijke overheid, bij lokale politici en hun partijbesturen. De media besteden weinig aandacht aan hen. Ze hebben geen ervaring met zelforganisaties. De meesten kennen elkaar niet. Maar dat alles ontmoedigde hen niet.†† †††

 

†††† Vanwege het uitbreken van de oorlog in KroatiŽ, en later in BosniŽ en Herzegovina, richten de Kroatische organisaties hun activiteiten vooral op het organiseren van humanitaire acties voor vluchtelingen en slachtoffers van de oorlog in KroatiŽ, en later in BosniŽ en Herzegovina. Men verzamelt kleding, voedsel, medicijnen en medisch materiaal, kleding voor kinderen en dergelijke. Naast het organiseren van humanitaire hulp worden er ontmoetingen georganiseerd, open forumgesprekken, appŤls geschreven en interviews gegeven. Een delegatie van het Kroatisch Parlement wordt geÔntroduceerd in de Nederlandse Tweede Kamer, Kroatische politici komen in contact met Nederlandse politieke partijen.Er worden bezoeken georganiseerd aan instituties en instellingen van de overheid, de kerken, van politiek en samenleving, omte wijzen op de omvang en de gevolgen van de oorlog in KroatiŽ en BosniŽ en Herzegovina Ťn om hulp te vragen. Enkele verenigingen en stichtingen beginnen met het uitgeven van hun bulletins en nieuwsbrieven waarin zij over hun activiteiten berichten. De Kroatische culturele vereniging uit Rotterdam begint met het uitgeven in het Kroatisch van het bulletin Vjesnik dat later de naam Zvona krijgt; de Sportvereniging Croatia uit Rotterdam start in het Kroatisch met het bulletin Glasnik; de Stichting Nederland-KroatiŽ begint een tweetalige Nieuwsbrief ĖVjesnik; de Stichting Vrienden van KroatiŽ begint in het Kroatisch met het bulletin Info; het Kroatisch Wereld Congres Afd. Nederland uit Rotterdam start het bulletin in het Kroatisch Hrvatski glas. De inhoud van de activiteiten van de Kroatische verenigingen en organisaties is tussen 1990 tot 1995 sterk in ontwikkeling. Het varieert van het vinden van ruimtes voor ontmoeting en feesten, het organiseren van openbare forumgesprekken, het ontwikkelen en uitgeven van een Kroatisch - Nederlands woordenboek, het organiseren van culturele activiteiten, humanitaire acties, het maken van een eigen radioprogramma tot het uitgeven van bulletins met actuele informatie. [21]

Door al deze activiteiten tonen Kroaten meer en meer hun gezicht en identiteit die tot dan in de Nederlandse samenleving onbekend was.

 

††††

†††† Kroatisch aanvullend onderwijs in Nederland

††††

†††† Tot 1991 verzorgde de Joegoslavische school voor aanvullend onderwijs in 18 Nederlandse steden het onderwijs in eigen taal en cultuur. De school werd gefinancierd door het Nederlandse Ministerie voor Onderwijs op basis van de overeenkomst met de SFRJ uit 1976. De school beschikte over een kader van 37 leerkrachten uit Nederland en werd bezocht door meer dan 1000 leerlingen. ††In 1990 hield de school op te bestaan.

†††† Op 27-10-1990 richtten ouders in Rotterdam de Kroatische school voor aanvullend onderwijs ĎAugust äenoaí op. De school had 181 leerlingen. De school en de leerkrachten werden gefinancierd door de ouders zelf. In 1994 stonden er 190 kinderen ingeschreven, het onderwijs in eigen taal en cultuur werd gegeven door 8 leerkrachten. De school werd toen gefinancierd door de Gemeente Rotterdam. Behalve in Rotterdam werden er scholen opgericht in Amsterdam, Den Haag, Rijswijk, Tilburg, Arnhem en Gouda. Vanaf januari 1994 werd de Kroatische school voor aanvullend onderwijs ĎAugust äenoaí in Rotterdam gefinancierd door de Republiek KroatiŽ. De financiering van de Kroatische school voor aanvullend onderwijs ĎIvan Gundulićí in Amsterdam heeft de Republiek KroatiŽ sinds 2002 ook gedeeltelijk op zich genomen. De ouders betalen de huur van het leslokaal. Vanaf 2009 zijn er ook Kroatische scholen voor aanvullend onderwijs in Arnhem en Den Haag actief. Naast de lessen in de Kroatische taal en literatuur, is er in de lagere klassen in het onderwijsprogramma ook aandacht voor natuur en maatschappij. In de hogere klassen wordt ook geschiedenis en aardrijkskunde gegeven. De kinderen maken zo kennis met het Kroatische culturele erfgoed, de verworvenheden en de belangrijke personen die de Kroatische geschiedenisgemarkeerd hebben. Het doel van het onderwijs is om de kinderen voor te bereiden op de multiculturele en meertalige samenleving. De opvoeding is gericht op het omgaan van verschillen, tolerantie, het bestrijden van discriminatie en de bewustwording van een tweetalige identiteit. In 2010 werd er voor het aanvullend onderwijs in de eigen taal en cultuureen coŲrdinator benoemd voor de Benelux landen met wie overlegd wordt over het project van de Raad van Europa onder de naam Europese taalmappen.††

†††† In 2004 stopte Nederland met de financiering van het aanvullend onderwijs. De financiering werd overgenomen door het Ministerie van Wetenschap Onderwijs en Sport van de Republiek KroatiŽ.

†††† Aan de oprichting van Kroatische scholen voor aanvullend onderwijs hebben naast de ouders en individuele personen, ook de Kroatische katholieke missie, de Kroatische culturele verenigingen, de Kroatische Vereniging Rijnmond en de Ambassade van de Republiek KroatiŽ een bijdrage geleverd.

††††

††††

†††† De ambassade van de Republiek KroatiŽ

 

†††† De benoeming van Janko Vranyczany Dobrinović op 9 oktober 1992 als eerste ambassadeur in het Koninkrijk der Nederlanden heeft de Kroaten in Nederland zeer verheugd. Ondanks het feit dat de ambassadeur zijn zetel in Brussel had, was hij zeer verbonden met de Kroatische gemeenschap in Nederland. Na het overhandigen van zijn geloofsbrieven aan Koningin Beatrix op 2 december 1992 te Den Haag, heeft de ambassadeur een receptie georganiseerd voor de Kroaten en de vertegenwoordigers van hun organisaties. Een groot ††aantal vertegenwoordigers van Kroatische organisaties en burgers van de Republiek KroatiŽ in Nederland heeft daaraan deelgenomen. Door zijn aantreden in deze functie, en later door zijn opvolgers tot vandaag de dag, ervaren de Kroaten in Nederland heel tastbaar de werkelijkheid van het bestaan van hun staat. Met de zelfstandigheid, soevereiniteit en de erkenning door de internationale gemeenschap zijn ook zij, net als de landgenoten in KroatiŽ, toen en ook vandaag heel verheugd. Om deze reden volgen zij met bijzondere belangstelling de ontwikkelingen in KroatiŽ Met hun leven, hun werk en contacten in Nederland bouwen zebruggen tussen deze twee landen en volkeren.†††

††††

††††

†††† Poging tot vereniging en oprichting van een unie van Kroatische organisaties in Nederland

 

†††† Op initiatiefvan de ambassadeur Janko Vranyczany Dobrinović is in 1993 een procedure gestart tot vereniging en oprichting van een unie van Kroatische organisaties in Nederland. Na een reeks vergaderingen in 1993 en 1994 van vertegenwoordigers van Kroatische organisaties met een door de ambassadeur benoemde Initiatiefgroep, lukte het niet om te komen tot de vereniging en oprichting van een unie van Kroatische organisaties. Drie Kroatische stichtingen hebben in 1996 een nieuwe poging gedaan, maar de oprichting van een uniebleef ook toen uit. Een poging van het Kroatisch Wereld Congres Afdeling Nederland om de rol van een gezamenlijke organisatie op zich te nemen, liet zien dat dat, in de Nederlandse situatie, niet haalbaar is.

 

††††

†††† De toekomst van Kroatische verenigingen en stichtingen in Nederland

 

†††† Vanaf 1990 zijn er in Nederland 28 Kroatische verenigingen en stichtingen opgericht. Intussen hebben 14 verenigingen en stichtingen hun activiteiten gestaakt en zijn opgehouden te bestaan. ††††††††††† ††††††††††† †††††††††

††††

1992 - 1

13-10 Kroatische Culturele Vereniging Alkmaar , duur: 1 jr. 7 dg.

 

1995 - 2

01-01Kroatische Vereniging Rotterdam. duur: 1 jr. 5 m. 13 dg.

21-12 Stichting Opbouw Benelux-Kroatie (SOBEK) Rotterdam, duur 3 jr. 2 m. 7 d.

 

1996 - 1

25-11 Stichting Kroatische scholen in Nederland voor aanvullend onderwijs in de Kroatische taal, Amsterdam, duur: 4 jr. 2 d.

 

2000 - 1

01-12 Kroatische Vereniging Vukovar Alphen an den Rijn, duur: 8 jr. 2 m. 23 d.

 

2002 - 1

19-08 Kroatische Culturele Vereniging Geleen, duur: 10 jr. 10 m. 13 d.

 

2004 - 1

05-02 Kroatische Culturele Vereniging Rotterdam.duur: 13 jr. 9 m. 14 d.

 

2005 - 3

15-02 Kroatische Culturele Vereniging Amsterdam. duur: 13 jr. 4 m. 18 d.

28-02 Nieuwe Kroatische Culturele Vereniging Amsterdam, duur: 2 jr. 4 m. 16 d.

31-12 Kroatisch Wereld Congres, Afdeling Nederland, Rotterdam, duur: 10 jr. 11 m. 28 d.

 

2006 - 1

14-06 Kroatische Democratische Unie Noord Nederland, Enkhuizen, duur: 8 j. 3 m. 26 d.

 

2008 - 1

30-12 Stichting Kroatische radio/Zaklada Hrvatski radio, Rotterdam, duur: 14 jr. 20 d.

 

2010 - 2

21-06 Vereniging Kroatische Dem. Unie Ė Afd. Amsterdam. duur: 18 jr. 6 m. 7 d.

31-10 Stichting Stepinac KardinalKroatiŽ-Huis, Amsterdam. duur: 17 jr. 11 m. 6 d.

 

†††† Vandaag zijn in Nederland 14 Kroatische verenigingen en stichtingenactief. Door zich in te zetten voor verschillende doeleinden maken deze organisaties het mogelijk dat Kroaten zich ook vandaag persoonlijk engageren voor het behoud en de ontwikkeling van hun eigen en gezamenlijke identiteit in Nederland. In de activiteiten van de verenigingen en stichtingen en in de onderlinge samenwerking heeft de menselijke factor in de voorbije jaren zich getoond als een bron kracht maar ook van zwakte. Het benutten van het menselijk talent in een gezamenlijk initiatief ten behoeve van de Kroaten in Nederland was en blijft een veeleisende kunst en uitdaging.

†††† Alleen door de verantwoordelijkheid, individueel en gezamenlijk, voor de ontwikkeling en het voortbestaan van de Kroatische identiteit in de Nederlandse samenleving op zich te nemen, kunnen Kroaten, en onder hen in het bijzonder de jongere generatie, beantwoorden aan de uitdagingen. In zover zij er in slagen die antwoorden te geven, zullen zij als gemeenschap actief en zichtbaar zijn. Nog beter dan tot nu toe.

 

 

††††

 

 



[1] Paul BRASSE, Willem van SCHELVEN, p. 50

[2] VAN PAASSEN Pierre 'That day alone', Michel Joseph LTD, London 1941. p. 285

[3] Pieter Lakeman, Binnen zonder kloppen, Nederlandse immigratiepolitiek en de economische gevolgen, Meulenhof, Amsterdam 1999, p. 33-34

[4]Hans Vermeulen, RinnusPENNINX, red., Het democratisch ongeduld, de emancipatie en integratie van zes doelgroepen van het minderhedenbeleid, Spinhuis Amsterdam 1994, p. 121

[5] Zvonimir DESPOT. Tito, tajne vladara, Najnoviji prilozi za biografiju Josipa Broza, Večernji posebni proizvodi d.o.o. Zagreb, p. 92.

 

[6] Ibid., p. 95

[7] Hans Vermeulen, RinnusPENNINX, red., Het democratisch ongeduld, de emancipatie en integratie van zes doelgroepen van het minderhedenbeleid, Spinhuis Amsterdam 1994, p. 121

[8] Tomislav BIČANIĆ, HKMisija Rídam 1971-2011., Prilozi za povijest Hrvata u Nizozemskoj, Bussloo, 2011., 2/1.

[9] Ivan KANTOCI, Het aantal Kroaten in Nederland, Statistische cijfers over allochtone Kroaten uit de Republiek KroatiŽ in Nederland van 1992 tot 2002, Nieuwsbrief-Vjesnik, Stichting Nederland-KroatiŽ, nr. 2/31, december 2003, p. 5-6.

 

[10] Maarten ALDERS en Han NICOLAAS, Allochtonen uit voormalig JoegoslaviŽ, Maandstatistiek voor de bevolking, Jaargang 50 Ė november 2002, Centraal Bureao voor de Statistiek, Heerlen/Voorburg, 2002. p. 12-14.

 

[11] Maarten ALDERS en Han NICOLAAS, Immigratie uit voormalig JoegoslaviŽ, Maandstatistiek voor de bevolking, Jaargang 50 Ė november 2002, Centraal Bureau voor de Statistiek, Heerlen/Voorburg, 2002. p. 16.

 

[12] Boudewijn SITTROP, Samen en apart verder, Slovenen, Kroaten, Joegoslaven, MacedoniŽrs en BosniŽrs in Nederland na 1992, Landelijk Inspraakorgaan Zuid-Europeanen (LIZE), Utrecht 1996, str. 37

 

[13] Ibid., p. 18

 

[14] Lada MULALIC, Carel HARMSEN i Ko OUDHOF, Schatting van het aantal voormalig Joegoslaven naar huidig herkomstgebied, Bevolkingstrends, Statistisch kwartaalblad over de demografie van Nederland , Jaargang 55 Ė 3 kwartaal2007, Centraal Bureau voor de Statistiek, Heerlen/Voorburg, 2007. p. 38-47.

 

[15] http://www.mvpei.hr/hmiu/tekst.asp?q=02hi-hi12(Hrvatsko iseljeniötvo u Kraljevini Nizozemskoj)

[16] VOJNO KAMALIĆ, Uspomene iz proölih dana, Bruxelles 2006, 3 delen (565 ; 547 ; 512 p.)

 

[17] Pavao BERTOVIĆ, Opname van het gesprek met I. Kantoci, Rotterdam 3-4-2011, Bijdragen voor de geschiedenis van Kroaten in Nederland, Bussloo, 2011.

 

[18] Filip LINDO, T. PENNINGS, Zuideuropeanen in Nederland. Portugezen, Spanjaarden, Italianen, Grieken en Jugoslaven. Een verkenning van hun positie en een inventarisatie van onderzoek. 1988. Ministerie van Welzijn, volksgezondheid en cultuur, Rijswijk.

[19] Will TINNEMANS, Een gouden armband, Een geschiedenis van mediterrane immigranten in Nederland (1945-1944), Nederlands Centrum Buitenlanders, Utrecht 1994.

 

[20] Meer hierover zie bij: Rahela DOäEN en Ivan KANTOCI (red.), Verlangen naar vrijheid, Over KroatiŽ vanuit NederlandÖ, Stichting Nederland KroatiŽ, Publicatie 2, Zevenbergen 1996.

 

[21] Boudewijn SITTROP, Samen en apart verder, Slovenen, Kroaten, Joegoslaven, MacedoniŽrs en BosniŽers in Nederland na 1992, Landelijk Inspraakorgaan Zuid-Europeanen (LIZE), Utrecht 1996, p. 39-40